Is 2020 het eerste jaar van een nieuw decennium of het laatste jaar van het vorige?

Lez­ers die zich de mil­lun­ni­umwis­sel­ing kun­nen herin­neren zullen met gepaste nos­tal­gie terug­denken aan de zoge­naamde “mil­len­ni­um­bug”, een soft­wareprob­leem dat wereld­wi­jd com­put­ers lam zou leggen. Dat bleek alle­maal nogal mee te vallen: soft­ware­on­twikke­laars kenden het prob­leem, hebben een oploss­ing bedacht en die op tijd geïmplementeerd.

Daar­naast zullen diezelfde lez­ers zich kleur­rijke dis­cussies herin­neren over de start­da­tum van het nieuwe mil­len­ni­um. Want was dat nou 1 jan­u­ari 2000 of 1 jan­u­ari 2001? Prag­mati­ci en puris­ten ston­den tegen­over elka­ar, en er werd met verve gesteggeld en gefilosofeerd. Inmid­dels zijn we twintig jaar verder en in de media gaat dezelfde vraag weer vrolijk op her­hal­ing. Meer spec­i­fiek: is het jaar 2020 nou de start van een nieuw decen­ni­um of niet?

Waarschi­jn­lijk is deze dis­cussie nu meer promi­nent dan tien of twintig jaar gele­den, omdat “de jaren twintig” fijn herken­baar klinkt. De twintig­ste eeuw had immers ook zijn jaren twintig – een tijd van relatieve wel­vaart, vrede, jazz en art deco. 

Voor de eerste twee decen­nia in een eeuw zijn “de jaren nul” en “de jaren tien” nooit echt in zwang ger­aakt. Dat is zo in het Ned­er­lands, maar ook in het Engels: namen als aughts en augh­ties, noughts en noughties (voor de ’00) en tens of teens (voor de ’10) zijn er geen gemeen­goed geworden.

De feiten op een rij

Lat­en we eerst even kijken hoe het ook alweer zat. Ik reken mezelf tot de gematigde pedan­ten in deze kwest­ie, dus dit pun­t­je moeten we wel even op de i zetten.

De tij­dreken­ing die wij aan­houden is de gre­go­ri­aanse kalen­der, en die begint op 1 jan­u­ari van het jaar 1. Meer spec­i­fiek: 1 jan­u­ari van het jaar 1 na Chris­tus. Zet je daar­van­daan één stap terug, dan kom je op 31 decem­ber van het jaar 1 voor Chris­tus. Er is dus geen jaar nul.

Als je een decen­ni­um definieert als een peri­ode van tien jaar, dan zit­ten in het eerste decen­ni­um van onze jaartelling de jaren 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9 en 10. En dan begint het tweede decen­ni­um dus met het jaar 11. Op dezelfde manier begint het zes­de decen­ni­um met het jaar 51, de der­tiende eeuw met het jaar 1201, en zal ooit het vierde mil­len­ni­um starten met het jaar 3001. (Ten­z­ij we in de tussen­ti­jd van kalen­der wis­se­len, natuurlijk.)

Vol­gens deze reken­ing start er dus ook aanstaande 1 jan­u­ari 2021 weer een nieuw decen­ni­um, en zit­ten we nu in het laat­ste jaar van het 202e decen­ni­um van de gang­bare jaartelling.

De jaren tig

En toch… toch voelt het alsof dat alle­maal best wel waar kan zijn, maar toch niet klopt.

Want als we het hebben over de roar­ing twen­ties, dan bedoe­len we de jaren 1920–1929. Als we een lijst mak­en van de beste muziek van “de jaren tachtig”, dan komen lied­jes in aan­merk­ing die ver­sch­enen tussen 1 jan­u­ari 1980 en 31 decem­ber 1989. Komt jouw favori­ete album uit 1990? Pri­ma, maar dat is géén muziek uit de jaren tachtig!

Let op: dit is ondanks het feit dat we net hebben vast­gesteld dat 1990 toch echt hoort bij het­zelfde decen­ni­um als 1989. Maar voor het afbak­e­nen van cul­turele tijd­vakken speelt dat ken­nelijk geen rol.

Een kwestie van definitie

Mijn gevoel is dan ook dat het woord decen­ni­um stiekem twee betekenis­sen heeft gekregen. 

De eerste beteke­nis is als bun­del van tien kalen­der­jaren in de opbouw van een jaartelling. Dat is een beet­je als blokken stape­len. Zet tien decen­nia op elka­ar en je hebt een eeuw; tien eeuwen vor­men een mil­len­ni­um. Dit is sim­pel­weg een kwest­ie van reke­nen, en dit is de defin­i­tie die puris­ten graag aanhouden.

Je kunt deze eerste beteke­nis eventueel nog wat oprekken door hem los te kop­pe­len van de start van een kalen­der. Zo zou je de jaren 2007–2016 ook kun­nen omschri­jven als een decen­ni­um, een peri­ode van tien jaar economis­che cri­sis. Mijn gevoel is dat zulke tijd­vakken vaak een aparte naam kri­j­gen (denk aan “de wederop­bouw” of “het inter­bel­lum”). Ze wor­den meestal niet als “decen­ni­um” benoemd, al was het maar omdat ze vaak niet pre­cies tien jaar lang duren.

De tweede beteke­nis is meer maatschap­pelijk of cul­tureel: een decen­ni­um als een verza­mel­ing gebeurtenis­sen en ken­merken die bepal­end zijn voor een peri­ode van tien jaar. 

De afbak­en­ing is hier eigen­lijk puur psy­chol­o­gisch. Want wij mensen houden nu een­maal van ronde getallen en we werken met een tien­tal­lig stelsel. Er klikt iets in ons brein als de teller omslaat van een 9 als laat­ste cijfer naar een nul.

Daarom vieren we het als een winkel 80 jaar bestaat, als een schilder 350 jaar gele­den is gestor­ven, als een maan­land­ing 50 jaar gele­den plaatsvond. Dit effect wordt zelfs sterk­er naar­mate er meer nullen bij komen. Daarom let je even extra op als de kilo­me­terteller in je auto van 59.999 naar 60.000 gaat. En daarom was de mil­len­ni­umwis­sel­ing zo’n big deal.

Twee verschillende startpunten

Het onder­scheid tussen deze twee soorten decen­nia is niet uniek. Met de woor­den voor onze seizoe­nen is pre­cies het­zelfde aan de hand. Neem bijvoor­beeld het woord win­ter.

Als je het aan een astronoom vraagt, begint de win­ter op 21 of 22 decem­ber, afhanke­lijk van de posi­tie van de aarde in zijn omloop om de zon. Hij kan je zelfs tot op de min­u­ut nauwkeurig vertellen wan­neer de win­ter van start gaat.

Maar als je het aan een mete­o­roloog vraagt, zal die je vertellen dat de win­ter begint op 1 decem­ber (op het noordelijk hal­frond). De lente begint dan op 1 maart, de zomer op 1 juni en de herf­st op 1 september.

Zie je de overeenkomst? 

  • Het kalen­derde­cen­ni­um en de astronomis­che win­ter hebben als start­punt een strik­te weten­schap­pelijke omkader­ing. Hier is geen dis­cussie mogelijk, het is sim­pel­weg een kwest­ie van definitie.
  • Het cul­turele decen­ni­um en de mete­o­rol­o­gis­che win­ter hebben als start­punt de menselijke belev­ing van het fenomeen. De start- en eind­da­ta zijn gekozen om te over­lap­pen met hoe wij zulke peri­odes ervaren.

Dat is meteen de reden dat cul­turele decen­nia soms wat ongri­jp­baar zijn. Het idee is dat ze een soort hoofd­stuk in de maatschap­pelijke ontwik­kel­ing zijn, maar het grotere ver­haal ontwikkelt zich langza­am en gaandeweg.

Zo kun je lied­jes hebben van eind jaren zeventig of begin jaren negentig die toch echt aan­voe­len als “tachtiger” songs. En zo kun je ook muziek uit de vroege jaren tachtig hebben die nog volop sev­en­ties klinkt, en ook muziek uit de late jaren tachtig met een heuse nineties sound. Het hangt er maar net van af hoe tra­di­tion­eel of juist vooruit­strevend de mak­ers waren.

Kor­tom: de gren­zen zijn op papi­er strak getrokken, maar in de prak­tijk schimmig.

Wie heeft er gelijk?

Om terug te komen op de vraag in de titel van dit artikel: is 2020 nou het eerste jaar van een nieuw decen­ni­um of het laat­ste jaar van het vorige decennium?

Het antwo­ord is sim­pel: alle­bei! Want het woord decen­ni­um bekent inmid­dels twee din­gen. Het is een beet­je als vra­gen of het Sin­terk­laas­feest in de win­ter valt. De astronoom zegt nee; de mete­o­roloog zegt ja.

Hoe dan ook, van harte welkom in de jaren twintig (ook al begint het derde decen­ni­um pas vol­gend jaar).

Tip!
Je kwam in dit taalver­haal de term “gang­bare jaartelling” tegen. Wat dat pre­cies is, bek­ijken we in een andere col­umn (de tweede in wat een serie van drie gaat worden).

Wat vind jij?