Poging tot staatsgreep bij Coevorden

Het kan je de afgelopen week niet ont­gaan zijn: de poging tot staats­greep in Turk­i­je, waar­bij mil­i­tairen een brug bezetten bij Coevor­den. “Wat?!” roept u dan uit, dier­bare en immer oplet­tende lez­er, “Coevor­den? Dat was toch bij de Bosporus?” En dat klopt als een bus.

Je zou het niet een-twee-drie zeggen, maar de namen Bosporus en Coevor­den beteke­nen pre­cies het­zelfde. En er zijn er nog een paar, maar daar komen we straks aan toe. Eerst even dit.

Pootje baden

Stap even met me mee in de plaats-en-tijd­ma­chine en waan je in een pre-indus­trieel lan­delijk tafer­eel. Je bent al wan­de­lend door de velden op weg van dorp A naar dorp B. Goede kans dat je dan ergens een riv­i­er tegenkomt die je niet zomaar over­steekt. Prob­leem­p­je.

Je kunt je voorstellen dat mensen in zo’n tijd en op zo’n plaats dus grote waarde hecht­ten aan een plek waarop de riv­i­er ondiep was en je dus al lopend of wadend de andere kant kon bereiken. Zo’n door­waad­bare plaats was een belan­grijk over­steekpunt en er is dan ook een spe­ciale naam voor: voorde of voord. In het Engels: ford.

Stel je ver­vol­gens voor dat je een boer of een herder bent en je hebt een kud­de run­deren die je moet begelei­den bij het grazen. Of miss­chien reis je met de dieren van de ene plaats naar de andere.

 

“Summer Landscape with a Drover and Cattle crossing a River” van John Syer en Heywood Hardy (1864)
“Sum­mer Land­scape with a Drover and Cat­tle cross­ing a Riv­er” van John Syer en Hey­wood Hardy (1864)

Dan ben je al hele­maal blij met een voorde, want daar kan je gewoon met je kud­de naar de andere kant lopen. Lief­st op een plaats waar de riv­ierbed­ding niet zacht en klei­ig is, maar hard (of ver­hard) met ste­nen of keien. Zo’n plaats heet een koevo­orde.

En nou één keer raden waar de naam Coevor­den van­daan komt.

Andere voorbeelden

Er waren natu­urlijk veel van dit soort voor­den, en op een aan­tal plekken zijn er ste­den ontstaan die in hun naam die oor­sprong nog steeds weer­spiege­len. Coevor­den ken je al. Maar ook Oxford in Enge­land behoort tot dit rijt­je. Het woord ford heb je al gezien, en een ox is een os. Oxford was dus een ossen­vo­orde.

In Duit­s­land vind je in Beieren de plaats Ochsen­furt, waar­van je nu meteen al de ety­molo­gie herkent: weer een ossen­vo­orde!

Turkije

Maar wat heeft dit alles te mak­en met de coup­poging in Turk­i­je…? Weet je nog dat er tanks van de opstandelin­gen ston­den opgesteld op een brug over de Bosporus?

Als het goed is, gaat er nu een lam­p­je bran­den. Bosporus. Bos-porus. Ochsen-furt. Ox-ford. Coe-vor­den. En ja hoor, bous is het oud-Griekse woord voor os of rund, en poros is het woord voor door­gang. Een door­gang voor run­deren. Een ossen-voorde.

Welke koe?

Toch heb je dan nog een prob­leem. Want de Bosporus, die de grens tussen Europa en Azië mar­keert, ziet er zo uit.

Sprongetje wagen?
Spronget­je wagen?

Knappe koe die daar­doorheen naar de overkant kan waden. We hebben het hier dan ook niet over een echte koe van vlees en bloed, maar over een mythol­o­gis­che koe.

De nimf Io was bij­zon­der mooi en je kan het de opper­god Zeus dan ook niet kwal­ijk nemen dat hij ver­liefd op haar werd. Zijn vrouw Hera was echter min­der gecharmeerd van deze frat­sen en Zeus veran­derde Io in een koe, als ver­mom­ming. Maar Hera neem je niet zomaar in de mal­ing, en zij liet Io – nadat ze al uit een eerdere gevan­gen­schap was bevri­jd – steeds door een horzel achter­vol­gen die haar voort­durend prik­te. Io-als-koe was ver­doemd om rond te zwer­ven tot­dat ze de grens tussen Azië en Europa zou over­steken.

Uitein­delijk belandde ze daar inder­daad, en met een beet­je hulp van Zeus en Prometheus (die trouwens aan de Europese kant vast­geke­tend zat aan een berg) veran­derde ze in een ster­fe­lijke vrouw. En ziedaar de koe die deze zeestraat over­stak en zo de Bosporus haar naam gaf.

Wat vind jij?