Sneetje

Er zijn nogal wat mensen die met een keizersnede ter wereld gekomen zijn. Ik bijvoorbeeld. Maar waarom heet de meest uitgevoerde operatieve ingreep ter wereld een keizersnede? In menig cocktailpartygesprek hoor je dat dat is omdat de Romeinse keizer Julius Ceasar zo geboren is. Maar dat slaat de plank helaas mis. Twee keer zelfs.

Julius Caesar
Julius Caesar

Om te beginnen was Gaius Julius Caesar (100-44 v.Chr.) helemaal geen keizer. Hij was een Romeins veldheer, consul en dictator – maar geen keizer.

Lees verder Sneetje

Vriendelijk

Afgelopen zaterdag was het de Landelijke Dag Psychische Gezondheid. Een sympathiek initiatief om weer eens onder de aandacht te brengen dat er ook mensen zijn die net even anders tegen de wereld aankijken dan jij en ik. Dit jaar was het thema van de LDPG: autisme.

Vriendelijk voor autisten
Vriendelijk voor autisten

Misschien heb je ook de bijbehorende radiocommercial gehoord die dezer dagen te horen was. Een strenge man zegt: “Hé, kijk me aan als ik tegen je praat!” Waarna een vriendelijke vrouwenstem vervolgt: “Bent u wél autismevriendelijk? Doe de test op…” Et cetera.

Kennelijk is ook in mijn brein niet alles koek en ei – want nog voordat die URL langskomt, ben ik al afgedwaald. “Bent u autismevriendelijk?” Hoe bedoel je? Ik wil helemaal niet autismevriendelijk zijn!

Lees verder Vriendelijk

Kiet

Tja, wat doe je als je een verhaal hoort over iemand die in de rats zit over een onbeantwoorde liefde? Ik pak meteen de Taaleidoscoop erbij. Dat helpt natuurlijk voor geen meter om de onwillige beminde die gewenste schop onder de kont te geven, maar ja, je kijkt er wel verder mee.

Want je ziet dan meteen de Engelse term voor een onbeantwoorde liefde: unrequited love. Een prachtige combinatie van woorden, die ook in het Engels poëtisch en prettig ouderwets aandoet. Dat komt omdat het woord unrequited bijna niet meer gebruikt wordt los van love. Je ziet het wel hoor, en niet altijd correct gebruikt – maar in verreweg de meeste gevallen gaat het om de combo unrequited + love.

True that!
True that!

Zoiets heet een collocatie: twee of meer woorden die verbonden zijn in een min of meer vaste uitdrukking. (Collocatie betekent letterlijk: samen-plaatsing.) Voorbeelden in het Nederlands zijn: euvele + moed en harde + waarheid. Ga maar na, je zou niet snel zeggen: “Hij had het euvele lef om haar voor te liegen” of “Zij moet nu toch de stevige waarheid onder ogen zien”.

Lees verder Kiet

Hergebruik

De letter c is een leuke letter. Hij wisselt nogal eens van klank, afhankelijk van waar hij zich in een woord bevindt. En, zoals het een echte deugniet betaamt, komt hij daarmee soms in de problemen.

Wie houdt er het meest van de letter C?
Wie houdt er het meest van de letter C?

Twee weken geleden keek de Taaleidoscoop al naar het Engelse woord syncing, kort voor synchronizing. Daar houdt de c zich niet echt aan de regels: hij hoort als een s te klinken, maar doet toch net alsof hij een k is.

Straks komen we weer terug bij de c, maar eerst neem ik je even mee naar een apart categorie woorden in het Nederlands. Dat zijn werkwoorden die aan het Engels ontleend zijn, en die in die taal eindigen op een stille e die voorafgegaan wordt door een l, die op zijn beurt weer voorafgegaan wordt door een andere medeklinker.

Dat klinkt misschien wat technisch allemaal, maar dat is het niet. Het komt erop neer dat aan het eind van het werkwoord staat: medeklinker + -le. Er zijn er daarvan te veel op om te noemen. Denk aan battle, hobble, topple, trickle, etc.

Lees verder Hergebruik

Saunaatje rood

Het woord spa is al eerder ter sprake geweest in de Taaleidoscoop. Het is misschien wel het bekendste Nederlandse voorbeeld van het generiek gebruik van een merknaam. Dat betekent dat de merknaam Spa (met een hoofdletter) gaandeweg anders gebruikt is gaan worden: niet om één merk aan te duiden, maar alle producten in de categorie. Vandaar dat niemand nu raar opkijkt als ze in een café een “spa rood” bestellen en mineraalwater van Sourcy krijgen.

Spa rood?
Spa rood?

Er zijn allerlei voorbeelden van zulk generiek merknaamgebruik, van trampoline tot plexiglas, van linoleum tot frisbee. In veel gevallen weten de meeste mensen niet eens meer dat het woord in kwestie ooit een merknaam was.

Maar met het woord spa is nog iets anders aan de hand. Steeds vaker kom ik het tegen in een heel andere betekenis, die niets met mineraalwater te maken heeft. Nou ja, toch ook weer wel. Maar dan anders. Sorry, dit wordt verwarrend; ik doe even een stapje terug.

Lees verder Saunaatje rood

Sin sing

Het Engelse woord synchronous is eigenlijk een juweeltje. Het is opgebouwd uit de Griekse ingrediënten syn-, dat “samen” betekent, en khronos, dat “tijd” betekent. Dingen die synchroon zijn, zijn dus “samentijdig”. Sinds de negentiende eeuw kent het Engels ook de het werkwoord to synchronize, in de zin van “synchroon maken”.

De reden dat ik hier de Engelse termen aanhaal en niet het Nederlandse synchroniseren, is dat ik wil uitkomen op de afgekorte versie van to synchronize die nu volop in gebruik is. Ik bedoel: to synch. Of zelfs, nog korter: to sync.

Maar eerst even dit. Tot voor de intrede van de digitale levensstijl kon je hoogstens je horloge synchroniseren met dat van een ander, of met een klok. Het ging in ieder geval altijd om het op elkaar afstemmen van apparaten die tijd maten. En dat klopt mooi met de betekenis van “samentijdig maken”.

Deze klokken zijn "in sync"... kan jij de film raden?
Deze klokken zijn “in sync”… kan jij de film raden?

Dat is echter helemaal veranderd nu de verspreiding van informatie meer en meer plaatsvindt in bits en bytes. We hebben computers, laptops, webmail, mobieltjes, organizers, iPods en allerlei andere apparaten waarop gegevens staan die we gelijk willen houden. Telefoonnummers, adressen, afspraken, foto’s, muziek, ga zo maar door. Via USB, Bluetooth en WiFi zorgen we ervoor dat al die data op al die apparaten netjes in de pas blijft lopen.

Lees verder Sin sing

Weer

Ik maak me geen illusies, hoor. Ik weet best dat er hele volksstammen zijn die nog met overgave geloven in de meest idiote vormen van bijgeloof en kwakzalverij. Maar toch. Het “klassieke” tijdperk van de profeten en waarzeggers is, meer dan vierhonderd jaar na de wetenschappelijke revolutie, echt ten einde.

En dat is maar goed ook. Want als je wilt weten hoe het de wereld zal vergaan, of wat de juiste keuze is in een lastige situatie, dan zijn theebladeren, de ingewanden van dieren en kristallen bollen nou niet meteen de beste plaatsen om antwoorden te zoeken.

"Ik zie iemand met een L... of een M. Een j misschien?"
“Ik zie iemand met een L… of een M. Een J misschien?”

Het is bovendien maar goed ook voor de wichelaars zelf, want die werden er nog al eens op aangesproken als hun voorspellingen niet uitkwamen. En zelfs een charlatan wil geen ontevreden klanten hebben.

Lees verder Weer

Pijlen

Er zijn van die woorden die aan elkaar verwant zijn zonder dat je het weet. Woorden die elkaar vinden in een verhaal. Woorden als hedonisme en psychologie.

Het begint zo. Hedonisme is een drang tot, zoals Van Dale het zegt, “de bevrediging van zinnelijke verlangens”. En psychologie is de studie van de zielenroerselen van de mens. Je kunt de twee natuurlijk verbinden door je zoiets voor te stellen als een psychologisch onderzoek naar het hedonisme, maar kom op. Dat moet beter kunnen. En dat kan het ook.

Ga even met me mee naar de klassieke oudheid. Daar komen we een legende tegen die bekend is onder verschillende namen: het Verhaal van Eros en Psyche, of van Amor en Psyche, of van Cupido en Psyche. Ik houd het maar op die laatste; Cupido is de Romeinse tegenhanger van de Griekse Eros.

Lees verder Pijlen