Toetssteen

Nu de Tour de France weer voorbij is, begint in de wielersport het seizoen van de criteriums, zo hoor ik in zowat elk tv-journaal. Nou heb ik niet veel met wielrennen, maar dat woordje viel me toch wel op. Criteriums.

Daar win je geen criterium mee...
Daar win je geen criterium mee…

Wacht even… Datum, data. Museum, musea. En ook criterium, criteria – toch? Maar nee, iedereen heeft het consequent over “criteriums”. Kennelijk is dat in deze context helemaal aanvaardbaar, en het woordenboek bevestigt dit. Terwijl een zin als We gaan de resultaten op basis van twee verschillende criteriums beoordelen toch door de meeste mensen als incorrect zal worden gezien.

Van Dale geeft ook het woord criteria als meervoud van criterium in de zin van wielerronde, maar dat heb ik in de media nog niet gehoord. Kennelijk is het criterium, criteria = beoordelen en criterium, criteriums = fietsen.

Lees verder Toetssteen

Aan het ziekbed

Misschien doe ik wel veel te moeilijk. Misschien is er wel niets aan de hand, toch? Zou kunnen. Ja, ik maak me vast druk om niets.

Maar toch. Elke keer dat ik een zin zie of hoor langsflitsen waarin iemand zich ergens in moet bekwamen en daarvoor naar een “clinic” gestuurd wordt, denk ik… dat zeg je toch niet? Ik bedoel, dan gaat het van: Nee, Janine kan morgen niet komen, die is dan op taekwondoclinic. Of: Wilt u ook uw kaartspel verbeteren – kom dan naar onze klaverjasclinic.

Clinic?!? Bij een klaverjaskliniek denk ik aan een instituut voor de geestelijke gezondheidszorg waar mensen behandeld worden die de hele tijd compulsief-neurotisch kaarten moeten leggen. Zeg cursus. Zeg training. Zeg workshop. Zeg themadag. Zeg masterclass. Maar alsjeblieft, zeg geen “clinic”.

Zo ziet een golfclinic eruit – kennelijk
Zo ziet een golfclinic eruit – kennelijk

Lees verder Aan het ziekbed

Chimpansee

Een collega stapte op me af met een gezicht dat stond op 50% schaterlach en 50% verontwaardiging. En achteraf snap ik wel waarom.

In haar hand hield ze een formulier dat ging over een andere collega, die zich nog de ditjes en datjes van de Nederlandse taal en cultuur eigen aan het maken is. Het ogenschijnlijke doel van het gewraakte formulier was, denk ik, om een momentopname te maken van de voortgang van collega nummer twee op het nobele pad naar een volwaardig geïntegreerd polderlanderschap.

De instantie die dit allemaal bestiert is volgens mij het ministerie van WWI (Woning, Wijken en Integratie), en het zinnetje dat collega één op het formulier aanwees sprak al boekdelen over hun mentaliteit. Ik citeer: “Heeft de inburgeraar Nederlands gepraat?” En dan zo’n fijn ja/nee-blokje waar je je antwoord in kunt vullen.

Lees verder Chimpansee

Meneer Vandaal wacht op uitleg

Vorige maand heeft de wereld gespannen en geschokt gekeken naar Iran. Gek genoeg is een van de dingen die me is bijgebleven uit de berichtgeving rond de problematiek in Perzië een woord. Een woordvoerder van de Raad van Hoeders legde op tv uit hoe het westen schuldig was aan alle onlusten, chaos en vandalisme na de verkiezingen. Ik spreek geen Farsi, dus ik kon zonder ondertitels niet volgen wat hij zei – op één woord na, waarin duidelijk de klank wandal te horen was. Vandaal, dus.

Ik ben altijd geïntrigeerd door woorden die (bijna) hetzelfde zijn in talen die juist heel verschillend zijn. Die moeten wel dezelfde herkomst hebben. Ik wist wel dat vandaal te maken had met de volksstam van de Vandalen, maar ook niet veel meer dan dat. Tijd om te gaan snuffelen naar een nadere uitleg.

Lees verder Meneer Vandaal wacht op uitleg

Bergnimf

Je herinnert je van vorige week nog wel de narcis, en het verhaal van Narcissus. Ik verklapte toen al dat een van de meisjes die verliefd werden op de mooie Narcissus ook haar eigen verhaal heeft. Dat meisje was een bergnimf en haar naam is Echo.

Uit een eerdere Taaleidoscoop herinner je je misschien ook nog Zeus, de oppergod bij de Grieken. Die was netjes getrouwd met de godin Hera. Wat minder netjes was, was dat hij ook wel oog had voor al het vrouwelijk schoon dat er buiten de Olympus rondliep, in de vorm van vrouwen en nimfen. Kortom, onze vriend Zeus zag de wereld als zijn eigen Temptation Island avant la lettre. Hij was deelnemer, jury en spelleiding ineen – mooier kan niet, toch?

Nou ja, niet helemaal. Want als hoofdsponsor had Hera ook nog wel wat in de pap te brokkelen. Zij vermoedde wel dat haar mannetje op zijn uitstapjes naar de mensenwereld allerlei stoutigheid uithaalde, en probeerde hem dan ook op heterdaad te betrappen.

Lees verder Bergnimf

Lonely as a cloud

De bloem die in het Engels daffodil heet, kennen wij als de narcis. Ik kom straks nog terug op de oorsprong van de Engelse naam, maar eerst narcis.

Dat woord doet erg denken aan de term voor een persoon met een obsessieve aandacht voor zichzelf en een ogenschijnlijk zeer groot gevoel van eigenwaarde: een narcist. In het Engels heet zo iemand een narcissist, en dat is maar goed ook. Het is jammer dat in het Nederlands het woord “narcissist” officieel niet bestaat, want het zou een veel mooiere term zijn.

Een narcist heet namelijk niet zo omdat hij iets met narcissen heeft. (Dan zou hij in het Engels wel een “daffodillist” heten!) Nee, zowel de narcis als de narcist ontleent zijn naam aan een prachtige mythe uit de klassieke oudheid. Het verhaal van Narcissus kent verschillende vormen, maar dit is de kern.

Lees verder Lonely as a cloud

Bionlogisch

Zoek eens online op het woord milieuvriendelijk en je vindt een hoorn des overvloeds aan dingen die zogenaamd fijn zijn voor mens en planeet. Van energiebronnen tot gewasbescherming, en van televisietoestellen tot kraamcadeaus. Zelfs voor milieuvriendelijke bamboe-T-shirts draaien we onze hand tegenwoordig niet meer om.

Biobewust
Biobewust

Maar ja, milieuvriendelijk is niet zo’n fijn woord. Er is niets mis mee, natuurlijk, maar het is wel vijf lettergrepen lang en het rolt niet echt soepeltjes over de tong. Geen wonder dus dat er andere woorden te hulp geschoten zijn. Ze betekenen misschien niet helemaal hetzelfde, maar komen (afhankelijk van hun context) een heel eind in de buurt, of bieden juist een verdere nuancering. Ik denk dan aan kreten als duurzaam, groen, ecologisch en natuurlijk.

Lees verder Bionlogisch

Miauw

Er zijn termen uit de exacte wetenschap die een eigen leven gaan leiden. Die zich losweken uit hun oorspronkelijke context en in gepopulariseerde vorm verdergaan. Zo zijn er op het gemiddelde verjaardagsfeestje niet veel mensen die je de fijne kneepjes kunnen uitleggen van Einsteins speciale relativiteitstheorie. Maar op datzelfde feestje kent zowat iedereen de vergelijking E=mc2.

En zo kom ik bij een kat. Die van Schrödinger. Je hebt misschien al wel eens van hem gehoord. Als je online een beetje rondsnuffelt (hondenmetafoor, sorry) ontdek je al snel dat dit beestje niet voor de poes is. Talloze plaatjes, cartoons en filmpjes zijn er. Muziek en boeken, ook. En hij heeft gefigureerd in tv-series van West Wing tot House M.D., van CSI tot Numb3rs.

Lees verder Miauw