TVDW: Lexeem

De taalterm van deze week, lexeem, voelt zich een beetje als een pater familias. Hij staat vaak aan het hoofd van een hele club aan woorden die van hem afstammen.

Elke ochtend kijkt hij trots in de spiegel en zegt: ik besta omdat ik iets beteken en ik beteken iets omdat ik besta! Valse bescheidenheid hoef je dan ook niet te verwachten van een lexeem.

Definitie

Lexemen zijn eenheden van betekenis in een taal die niet verder vereenvoudigd kunnen worden. Een lexeem kan een heel woord zijn, maar veel woorden bestaan uit lexemen die verbogen zijn of waaraan andere elementen zijn toegevoegd.

Zo kun je op basis van het lexeem (en woord) mens allerlei andere woorden vormen, zoals menselijk, mensen, oermens, vermenselijkt etc.

Deze woorden gelden dan niet stuk voor stuk als aparte lexemen, maar als verschijningsvormen van hetzelfde lexeem. De toevoegingen -elijk, -en, oer-, ver- en -t zijn op eigen kracht geen lexemen, omdat ze (los van mens, in dit voorbeeld) geen betekenis hebben.

Verwante taaltermen zijn: morfeem en semanteem.

Voorbeelden

  • Elk woord in deze zin is een lexeem.
  • Samengestelde woorden zoals ‘lantaarnpaal’ zijn combinaties van meerdere lexemen.

Etymologie

Dit is een vrij recente taalterm, die in de jaren 1930 zijn intrede heeft gedaan als nieuw gemunte vakterm.

  • lex (woord) + -eem (suffix om een – meestal taalkundige – eenheid aan te duiden)

Weetje

Als vuistregel kun je aanhouden dat de meeste niet-samengestelde woorden die in een woordenboek hun eigen lemma hebben (en dus als aparte eenheid alfabetisch zijn opgenomen) lexemen zijn. Bij werkwoorden zal dat lemma dan het infinitief zijn, dus inclusief de uitgang -en.

Wat vind jij?