Een hele grote oorkonde

De kans is groot dat je het personage in het plaatje hiernaast direct herkent. In de verhalen over Robin Hood is hij de gezworen vijand van de hoofdpersoon, en deze Disney-versie van Prince John (met de onvergetelijke stem van Peter Ustinov) is een klassieker. De prins in de film is de incompetente, machtsbeluste, ietwat hysterische regent van Engeland tijdens de afwezigheid van zijn broer, Koning Richard I, die op kruistocht is. John is geen sympathiek figuur dus, en toch is hij de held van dit taalverhaal.

Kleine broertjes hebben het soms moeilijk...
Kleine broertjes hebben het soms moeilijk…

Nou ja… zijn historische evenknie dan, die na het overlijden van zijn broer in 1199 de troon overnam als Koning John. De goede man zal vast zijn kwaliteiten hebben gehad, maar historici zijn het erover eens dat zijn koningschap weinig succesvol was en zijn karakter allesbehalve nobel. Zo ver zat Disney er dus niet naast. Toch heeft hij minimaal één ding gedaan wat hem voor altijd een plaats in de geschiedenisboeken heeft bezorgd. En daarover gaat deze column.

Lees verder Een hele grote oorkonde

Bok

Al langer had ik het idee om eens iets te schrijven over het woord capriolen. Dat is er zo een waarvan de herkomst niet meteen duidelijk is en waar je een leuke etymologie achter vermoedt. En dat klopt.

Voor de volledigheid: als iemand capriolen maakt, dan haalt hij (in de woorden van Van Dale) “rare streken” uit. Gekkigheid. Bokkensprongen. En wat blijkt? Die associatie met een mannetjesgeit (bok) komt niet zomaar uit de lucht vallen. Want het woord capriool stamt af van het Italiaanse capriolo, wat reebok betekent. Een Nederlandse capriool was dan ook eerst gewoon een sprong in de lucht, nog voordat het “gekkigheid” ging betekenen.

Capriool!
Capriool!

Dat capriolo voert op zijn beurt terug op het Latijnse capreolus (wilde geit) en is verwant aan het Italiaanse capro (geit). En daarmee ben je al een stap dichter bij een woord dat het Nederlands uit het Frans heeft overgenomen: caprice. Of, weer in het Italiaans, capriccio. Een caprice is een gril, een bevlieging; en een capriccio is een muziekstuk dat zonder vast schema, grillig gecomponeerd is.

Maar daarmee ben je er nog niet, want het is de moeite waard om nog een zijstapje te maken. In dit verhaal is namelijk ook nog plaats voor een ander bokkenwoord: cabriolet.

Lees verder Bok

Sneetje

Er zijn nogal wat mensen die met een keizersnede ter wereld gekomen zijn. Ik bijvoorbeeld. Maar waarom heet de meest uitgevoerde operatieve ingreep ter wereld een keizersnede? In menig cocktailpartygesprek hoor je dat dat is omdat de Romeinse keizer Julius Ceasar zo geboren is. Maar dat slaat de plank helaas mis. Twee keer zelfs.

Julius Caesar
Julius Caesar

Om te beginnen was Gaius Julius Caesar (100-44 v.Chr.) helemaal geen keizer. Hij was een Romeins veldheer, consul en dictator – maar geen keizer.

Lees verder Sneetje

Bolletje

Onlangs hoorde ik iemand in een podcast iemand anders aanhalen die weer iemand anders had uitgemaakt voor a spherical bastard. Nou betekent het Nederlandse sfeer ook wel “bol”, en sferisch “bolvorming” – maar in het Engels zijn die termen toch veel gebruikelijker. Ik houd het op bol.

A spherical bastard. Een bolvormige klootzak. Wat een geweldige verwensing! Het idee is: de bol is de enige geometrische vorm die er altijd hetzelfde uitziet, van welke kant je hem ook bekijkt. Een spherical bastard is dan iemand waarvan je zegt: hoe je er ook naar kijkt, het is en blijft een klootzak.

Bolvormige klootzak
Bolvormige klootzak

Alleen een echte bèta kan op zo’n scheldwoord komen, en ja, inderdaad, de (vermeende) bron is de Bulgaars-Zwitsers-Amerikaanse astronoom Fritz Zwicky, die er een goede gewoonte van maakte om een groep sterrenkundigen waarmee hij wedijverde voor spherical bastards uit te maken. Ook knappe wetenschappers kunnen bitchy zijn…

Lees verder Bolletje