Butter, kaas en plasma

Straks gaan we een bammetje met pindakaas smeren, maar eerst even dit. Er zijn mensen met een talent voor exacte vakken – mensen die watts, volts, ohms, joules, ampères en al die andere natuurkundige eponiemen moeiteloos uit elkaar weten te houden. Daar hoor niet bij.

Het enige wat ik onthouden heb is dat alle stoffen in het universum zich op het keukenaanrecht in slechts drie gedaantes (“fasen”) aan ons kunnen voordoen: als een gas, een vloeistof of een vaste stof. Nou ja, oké, er is er nog een, namelijk plasma. Dat is een geïoniseerd gas met evenveel positieve als negatieve ionen en komt voor in de ingewanden van sterren. Maar om redenen die zo duidelijk zullen worden, beperk ik me tot de gedaantes waarin materie zich in de keuken kan voordoen.

Lees verder Butter, kaas en plasma

Help, mijn zus is een heks

De aarde is maar een onbenullig uithoekje van het universum. Toch valt er veel moois te vinden, van vulkanische rotsvlakten tot woestijnen, van nevelige moerassen tot bergtaferelen. Wie een beetje opgelet heeft bij aardrijkskunde, ziet bij verschillende plaatsen op onze kleine blauwe planeet al snel het bijbehorende landschap voor zich.

Tibet? Je denk direct aan besneeuwde bergkammen. Brazilië? Tropisch regenwoud, al wordt dat helaas steeds minder. Engeland? Een uitgestrekte woestijn met her en der wat struiken die wiegen in de wind. Ehmmm… Goed, ik geef het toe: het is misschien niet de meest voor de hand liggende associatie. En toch klopt ze als een bus.

Lees verder Help, mijn zus is een heks

Harvey, Irma… wie kiest die orkaannamen?

We hebben nog maar net orkaan Harvey gehad, die in Texas veel schade heeft veroorzaakt. En nu staat Irma alweer te trappelen om zich te laten gelden in het Caribisch gebied. De beginletters van die orkaannamen, H en I, zijn in het alfabet opeenvolgend – en dat is niet toevallig.

Lees verder Harvey, Irma… wie kiest die orkaannamen?

Betaald zetten

Moppen tappen is een kunst die niet iedereen beheerst. Een mop die niet klopt is gewoon niet grappig. Nog erger is een mop waarvan je ergens wel snapt wat er geestig aan zou moeten zijn, maar die niet meer dan een lauw hm-hm-hm aan je weet te ontlokken omdat hij slecht gebracht wordt.

Er zijn moppen waarin de tapper heel langzaam de spanning opbouwt (wat zal de clou wezen?). Maar ook korte mopjes, vaak met een taalgrap, kunnen het goed doen, juist vanwege hun beknoptheid. Schoolpleinen lopen ervan over. Er komt een vis bij de dokter binnen. De dokter zegt: “Oh, ik ziet het al. Uit de kom.” Dat soort werk.

Lees verder Betaald zetten

Kwaliteitsbad

De zomer, als hij het doet, is een heerlijk seizoen. Als het een tijdje mooi weer is geweest en je hebt een huisje met een tuin erachter, dan denk je wel eens: “Had ik maar een zwembad!” Daarvoor hoef je niet eens je tuin overhoop te graven: er zijn baden in alle soorten en maten. Die worden bijvoorbeeld aangeprezen met volzinnen zoals de volgende: “Kwaliteitsbad waarvan alle stalen delen zijn gegalvaniseerd en voorzien van een coating.”

Goed, die coating, dat gelooft iedereen wel, dat zal waarschijnlijk zijn om het een kleurtje te geven. Maar wat is in hemelsnaam “gegalvaniseerd”? Wil je dat wel in je tuin hebben? Is het veilig voor de kinderen? Er zijn hier twee verhalen te vertellen.

Lees verder Kwaliteitsbad

Samenzweerder

Het zal niet al te veel moeite kosten om je de volgende scène voor te stellen; je kent hem uit talloze films en tv-series. Iemand (een Engelsman of Amerikaan) komt een kamer binnen en zegt tegen de aanwezigen: “Hi guys!” Daar is op zich niks opmerkelijks mee aan de hand, zou je denken.

Maar in de achtergrond van deze scène bevinden zich – onzichtbaar, natuurlijk – een man die van zijn vrouw wil scheiden, 63 tonnen buskruit en een jaarlijks vuurwerkfestijn. Hoe breien we dat allemaal elkaar?

Een koninklijk probleem

De man in kwestie is niet zomaar de eerste de beste. Het was niemand minder dan de Engelse King Henry VIII. Die leefde van 1491 tot 1547, en in 1527 had hij een probleem. Hij had er wel meer, natuurlijk, hij was immers koning van een van de machtigste landen ter wereld. Maar dit was een wel bijzonder netelig probleem. Hij was namelijk getrouwd met Catarina van Aragón.

Henry VIII en Catarina van Aragón (bron)

Op zich was dit dat geen dealbreaker – maar het lukte het paar maar niet om een mannelijke erfgenaam te krijgen. Een dochter hadden ze al en die heette Mary, maar onze Henry was niet van plan om het daarbij te laten. Hij wilde daarom scheiden, maar daar had de paus (Clemens VII, voor wie het precies wilt weten) veel moeite mee. Om de zaak maar meteen goed af te maken, brak Henry radicaal met de kerk in Rome – en de vorming van de Anglicaanse, protestantse kerk was een feit.

Rebellie

In de jaren die volgden, werd de positie van de katholieken in Engeland steeds benarder. Zo benard zelfs dat een groep rebellen van plan was om op 5 november 1605 een poging te wagen om het katholicisme in ere te herstellen. Ze wilden dat niet doen door een polderpetitie aan te bieden aan de verantwoordelijke minister, maar door bij de ceremoniële opening van het Engelse parlementaire jaar het voltallige parlement én koning James I op te blazen. Hoe? Je raadt het al: met 63 tonnen buskruit.

Guy Fawkes met zijn buskruit

De rebellen hadden deze kruittonnen gebracht naar de kelder van de House of Lords, de Engelse Eerste Kamer. Het plan werd op het laatste nippertje verijdeld, en is de geschiedenis ingegaan als de Gunpowder Plot. Een van de samenzweerders werd gearresteerd toen hij de kelder binnen wilde lopen. Zijn naam was Guy Fawkes, 35 jaar oud. Komen we zo op terug. De hele onderneming heeft trouwens averechts gewerkt: het heeft de maatschappelijke positie van de katholieken alleen maar verslechterd.

Poppen verbranden

In 1606, een jaar na het mislukken van de Gunpowder Plot werd deze overwinning op de katholieken gevierd met een feestelijke openbare verbranding van poppen die de paus moesten voorstellen. Henry VIII was toen al bijna zestig jaar dood, maar hij zou hier ongetwijfeld volop van gesmuld hebben, want hij hield wel van grootse gebaren (hij had immers twee van zijn zes vrouwen laten onthoofden).

Deze poppenverbranding was populair en werd een jaarlijks terugkerend feest, dat in 1806 – op zijn 200ste verjaardag dus – een kleine verandering onderging. Vanaf dat moment was het namelijk niet meer de paus, maar Guy Fawkes die in het vuur gegooid werd, als een in vodden geklede pop. Soms zelfs allebei, voor alle zekerheid.

Intussen vieren de Britten nog steeds elk jaar op 5 november Guy Fawkes Day. Ze steken dan vooral vuurwerk af, maar ze steken ook nog steeds vreugdevuren aan, waarin een pop verbrand wordt. Filmfans kennen Guy Fawkes Day ook uit V for Vendetta: “Remember, remember the fifth of November…” Het bekende masker uit de film, met snor en sik, is dan ook een beeltenis van Fawkes.

Een viering van Guy Fawkes Day

Zo’n pop werd na 1806 al snel een “Guy” genoemd, en het duurde niet lang voor ook echte, levende mannen “guy” genoemd werden. In de meervoudsvorm omvat het woord guys nu zelfs mannen en vrouwen.

En zo kan het dat iemand (een Amerikaan of Engelsman) een kamer uitloopt en tegen de aanwezigen zegt, net als ik nu tegen mijn lezers: “Bye guys!”

Toevallig

Op 12 oktober van het jaar 1492 moet Cristoforo Colombo, ook bekend als Cristoffel Columbus, een zucht van verlichting geslaakt hebben. Hij zag namelijk eindelijk land, en daar was hij voor gekomen. Maar er was meer aan de hand. Hem was net een behoorlijke portie serendipity ten deel ge­vallen, alleen wist de goede man niet wat dat was. Dat kon ook niet, want dat woord werd pas meer dan 250 jaar later uitgevonden, op het continent waar hij net vandaan was gekomen.

Lees verder Toevallig

One kind kiss

De van oorsprong Amerikaanse term OK heeft de wereld veroverd. Er is bijna geen moderne taal te vinden waarin hij niet voorkomt. Het wordt ook wel als O.K. geschreven, maar die punten hoeven er niet bij. OK wordt in het Engels ook wel voluit geschreven als okay; in het Nederlands geldt oké als de juiste spelling. Maar hoe is deze Engelse afkorting eigenlijk ontstaan?

Lees verder One kind kiss