That’s a bunch of malarkey!

Ah, die Amerikanen. Wat je verder ook van ze denkt, ze weten in ieder geval hoe je van politiek spektakel maakt. Deze week, tijdens de Democratische Nationale Conventie waarop Hillary Clinton werd verkozen tot kandidaat voor haar partij bij de aankomende presidentsverkiezingen, zagen we eerst al de fenomenale speech van first lady Michelle Obama, waarna vicepresident Joe Biden en nog een schepje bovenop deed en ons trakteerde op een vurig betoog met als een van de hoogtepunten een prachtig woord dat je niet een-twee-drie in een politieke toespraak aan ziet komen: malarkey.

Lees verder That’s a bunch of malarkey!

Het ene geslacht is het andere niet

Als aanduiding voor het verschil mannen en vrouwen – en alles wat daartussenin zit – is het woord geslacht een beetje ouderwets aan het worden. Dat zagen we vorige week al. Maar het idee dat dingen zoals planten, dieren en mensen een sekse hebben heeft zich ook uitgebreid tot in de taal, waarbij aan woorden een geslacht wordt toegekend. Dat is ook niet zo vreemd.

Taal is nu eenmaal een weerslag van alles wat ons menselijk maakt, en het besef dat je mannen en vrouwen nodig hebt om nieuwe mensen te maken is heel diep geworteld in ons beeld van hoe de wereld werkt. Een voorbeeld: het is niet toevallig dat we spreken over “Moeder Aarde” en dat woorden voor aarde als het Franse la terre en het Duitse die Erde een vrouwelijk geslacht hebben. Maar dat is nog maar het begin en de verschillen tussen talen zijn groot.

Lees verder Het ene geslacht is het andere niet

Genderneutraal taalgebruik: hij of zij of…

In veel landen groeit het besef dat er mensen zijn die zich ongemakkelijk voelen bij het gangbare onderscheid tussen man en vrouw. Er wordt aan veel kanten geknabbeld aan het traditionele idee dat onzichtbare eigenschappen zoals seksuele identiteit naadloos samenvallen met biologische categorieën als “mannelijk” en “vrouwelijk”.

Zo vraagt de gemeenschap van transgender personen die zichzelf niet zien als óf een “hij” óf een “zij” steeds nadrukkelijker om begrip voor de bijzondere positie die zij innemen. De roep om hun leefomgeving zo genderneutraal mogelijk te maken klinkt steeds luider – ook op het gebied van taalgebruik. Deze maand deed het Transgender Netwerk Nederland een voorzet voor een verrijking van ons arsenaal aan voornaamwoorden.

Lees verder Genderneutraal taalgebruik: hij of zij of…

Een moord kraaien

Oh, wat houden we ervan om dingen namen te geven! Dieren, bijvoorbeeld. Dat begint al als we heel klein zijn: dat is een kip, dat is een eend, dat is een gans… Maar als je wat ouder bent, leer je dat er daarboven nog een hele categorie woorden leeft, namelijk speciale woorden voor groepen dieren.

Zet maar genoeg koeien bij elkaar en je hebt een kudde. Wordt je omringd door irritant zoemende wespen? Dat is een zwerm. Onder water heet een grote groep haringen (of andere vissen) een school. Een hele hoop voorbijvliegende vogels zouden wel eens een vlucht regenwulpen kunnen zijn. En ga zo maar door. Zelfs mensen kunnen in een menigte bij elkaar komen.

Een troep homo sapiens sapiens
Een troep homo sapiens sapiens

Maar in het Engels kunnen ze er pas écht wat van. Met a pack of wolves zitten we nog op bekend terrein, en a herd of zebras zal je ook niet echt verbazen. A school of fish is al helemaal herkenbaar, en van a swarm of bees kijk je ook niet op, net zo min als van a flock of birds. Maar dan begint de pret pas…

Lees verder Een moord kraaien

Een verreikende ontdekking

Het is altijd leuk als je woorden tegenkomt die je nog niet kende. Zo liep ik onlangs langs een bouwplaats bij ons in de buurt en daar zag ik, op een auto achter het hek, dit staan: “verreiker verhuur”.

U bent zo een verreiker rijker!
U bent zo een verreiker rijker!

Mijn eerste associatie was het woord verrijker: iets wat of iemand die iets verrijkt. In de scheikunde kun je stoffen verrijken, taal en cultuur kunnen verrijkt worden, etc. In de supermarkt heb ik een dressing wel eens “slaverrijker” zien heten; en daar vallen noten, zaden en gedroogd fruit in de categorie “ontbijtverrijkers”.

Maar wat is dan toch een verreiker?

Lees verder Een verreikende ontdekking

Typosquatting – mag het een tikfoutje meer zijn?

Wij mensen hebben een wonderlijk vermogen om taalfouten op de automatische piloot te spotten en te corrigeren. Het achtste woord in deze zin is vekreerd gespeld, maar jij snapt direct wat er wel had moeten staan. Computers zijn niet zo flexibel, en dat is maar goed ook. Stel je voor dat een website jouw wachtwoord ook zou accepteren als er een letter verkeerd in stond; dan had je een flink probleem.

Gelukkig maar!
Gelukkig maar!

Zoekmachines daarentegen doen hun best om juist wel op een “menselijke” manier jouw zoekopdracht te lezen, zodat je gewoon de resultaten voor Beyoncé krijgt, ook als je naar “Beyonce” zoekt. Maar bij het intikken van het internetadres van een website moet elk teken weer helemaal goed zijn – hoewel…

Lees verder Typosquatting – mag het een tikfoutje meer zijn?

Nachtevening

Vandaag is het 21 maart – het begin van de lente. Hoewel… eigenlijk begon dit jaar de astronomische lente al op 20 maart, en wel om 5.30 uur in de ochtend, op het moment dat de aarde in haar baan om de zon precies tussen de kortste en de langste dag zat.

Maar zelfs dat klopt niet helemaal, én er zitten in dit taalverhaal ook nog een paar prachtige woorden verstopt. Hoog tijd dus voor wat tekst en uitleg!

Lees verder Nachtevening

De vreemdste boektitel

Soms loop je onverwacht tegen een pareltje aan. Zoiets als “de prijs voor de vreemdste boektitel” – wie had gedacht dat die echt zou bestaan?

Maar zowaar: vanaf 1978 looft het Britse vakweekblad voor uitgevers, The Bookseller, jaarlijks een prijs uit voor het Engelstalige boek met de meest bizarre titel: de Diagram Prize for Oddest Book Title of the Year.

Lees verder De vreemdste boektitel

Oost, west, rift best

Het was het onwerkelijke, intrigerende plaatje dat mijn aandacht naar dit verhaal trok, maar bij nadere inspectie bleek er ook nog een taalverrassing in te zitten. Kijk eerst even naar deze alternatieve versie van onze aardbol.

Wat een riftje meer of minder al niet vermag...
Wat een riftje meer of minder al niet vermag…

Je herkent hem wel, maar je ziet ook meteen dat er iets niet klopt: een stuk Afrika zit aan de verkeerde kant van de Atlantische Oceaan. Deze aarde-maar-dan-anders stond gisteren in de NRC. Het artikel legt uit dat dwars door de Sahara een scheidslijn in de aardkorst loopt die tot een splitsing van het continent had kunnen leiden, maar dat niet heeft gedaan.

Lees verder Oost, west, rift best

Waarom is dit land zo… paprika?

Als je een zoekopdracht intikt bij Google, zijn de kleine robotjes achter de schermen zo vriendelijk om alvast wat suggesties te doen voor de vervolgtekst. Autocomplete, heet dat. Onlangs zag ik online deze kaart van de Verenigde Staten, met de woorden die voor elke deelstaat als eerste auto-verschijnen als je zoekt op de vraag “why is [naam staat] so…”. Een leuk idee dat veelal netjes de geldende stereotypen bevestigt.

Google autocomplete
Autocomplete: langzaam of snel?

Ik besloot, via dezelfde methode, een kleine rondgang te doen langs een paar heel verschillende landen, in het Nederlands en het Engels.

Wie zoekt op “waarom is Nederland zo…” krijgt als suggesties: rijk, duur, saai, klein en dichtbevolkt. Geen slechte typering. Zoek je op “why is Holland so…” dan vult Google aan: rich, flat, liberal. En terwijl het toch echt hetzelfde land is, zijn de resultaten weer anders voor “why are the Netherlands so…”: tall, rich, good at football, liberal, densely populated. Over één ding kunnen we het kennelijk eens zijn: we zijn hier in Nederland een rijk volkje.

Lees verder Waarom is dit land zo… paprika?

Lekker gezellig

In elke taal heb je van die woorden en uitdrukkingen die lastig te vertalen zijn. Vaak is dat omdat in de andere taal het hele idee dat het woord verwoordt er niet is, of niet met dezelfde nuance of gevoelswaarde. Daarom kun je ook in het Nederlands een fingerspitzengefühl hebben over het je-ne-sais-quoi dat een dolce far niente onderscheidt van een stiff upper lip.

Lekker én gezellig!
Dit woord is lekker én gezellig!

Maar het omgekeerde is ook het geval. Je kunt ook lijstjes maken van woorden die in je eigen taal nog niet gangbaar zijn en ook geen evenknie hebben – en die dus wel eens handig van pas zouden kunnen komen. Precies dat heeft de website Mental Floss gedaan, met een leuke lijst van 38 woorden zonder Engelse tegenhanger.

Je vindt geen Nederlandse woorden op de lijst, maar wel bijvoorbeeld het Noorse woord voor (brood)beleg, pålegg (zie je de gelijkenis?), en het Jiddische schlemiel, ons wel bekend. En natuurlijk hebben ze onze oude vriend l’esprit de l’escalier niet vergeten. In dezelfde geest zwemt in de Taaleidoscoop-kweekvijver “estreneren” rond, naar het Spaanse estrenar, dat betekent: voor het eerst gebruiken of dragen.

Lees verder Lekker gezellig

Tweede Doosdag

Het is vandaag Tweede Kerstdag. Een officiële feestdag, maar geen kerstdag in de religieuze kalender – want daar is dit de dag van Sint-Stefanus, en dát vieren we vandaag niet. Tweede Kerstdag is dus gewoon een handige benaming voor een seculiere feestdag die min of meer toevallig valt na de “eerste” kerstdag.

Hoewel, hoe toevallig is dat? Nederland is bij lange na niet het enige land met een extra kerstdag. Dit is in veel Europese landen een vrije dag, heel vaak ook met een naam die equivalent is aan “de tweede kerstdag”. Maar in veel landen (zoals Oostenrijk, de Tsjechische Republiek, Ierland en Polen) wordt vandaag wel degelijk Sint-Stefanusdag gevierd.

Aalmoezendoos?
Aalmoezendoos?

Een geval apart vormen de meeste landen van het Britse Gemenebest, het Verenigd Koninkrijk voorop. Daar wordt 26 december gevierd als Boxing Day. Een wat merkwaardige naam, want wie gaat nu op de dag na Kerstmis voor zijn lol een robbertje boksen? Good will towards all, en dan een uppercut erachteraan?

Nee, natuurlijk niet… De box in Boxing Day is een heuse doos. Geen “Blije Doos” voor het kinneke Jezus, maar een soort kerstpakket. Hoewel de herkomst van de term niet met zekerheid is vast te stellen, heeft het waarschijnlijk wel iets te maken met het geven van geschenken aan ondergeschikten.

Lees verder Tweede Doosdag