Trappengeest

Ken je dat? Je bent in een gesprek, iemand zegt iets heel stelligs, en pas uren later of de dag erna bedenk je ineens: oh nee, ik had dát moeten antwoorden! Te laat… Geloof het of niet, daar is een term voor.

Ik kwam hem tegen op de aanbevelenswaardige podcast van George Hrab. Daar woedde enkele weken geleden een feuilletonzoektocht naar de oorsprong van deze prachtige uitdrukking: l’esprit de l’escalier (de geest van de trap).

Denis Diderot

Bij mijn weten kent hij geen Nederlandse evenknie, maar het Duits heeft wel het woord Treppenwitz, dat grofweg hetzelfde betekent. De oorsprong van l’esprit de l’escalier is terug te voeren op de Franse schrijver en filosoof Denis Diderot (1713-1784). Die schreef tussen 1773 en 1777 een boekje over zijn filosofie van het theater, met als titel Paradoxe sur le comédien. Het boek is een dialoog waarin de Eerste Spreker de mening van Diderot verwoordt en de Tweede Spreker de lezer of de oningewijde vertegenwoordigt.

Lees verder Trappengeest

Digitale stofwisseling

Het is alweer een tijdje geleden dat ik in deze podcast een fascinerend gesprek hoorde over het internet. Ik ben geen techneut en ik kan het niet allemaal navertellen, maar het ging over de aard van informatienetwerken en hoe robuust die wel of niet zijn, en waarom.

Een van de sprekers floepte er in dat gesprek terloops een zinnetje uit dat ik meteen heb opgeschreven en dat sindsdien op een Post-It aan mijn monitor hangt, als herinnering om er nog even op door te filosoferen.

The Internet has no metabolism because there is no friction in the system.

Het hele idee dat een digitaal systeem een metabolisme zou kunnen hebben was nog nooit in me opgekomen, dus dit zette me meteen aan het denken. Over de vertakkingen van deze notie in IT-termen laat ik me niet uit, daar ben ik veel te veel alfa voor. Maar toch riep deze stelling allerlei vragen op. Wat is een metabolisme eigenlijk? Heb je daar inderdaad frictie voor nodig? Wat betekent de afwezigheid van frictie voor zo’n systeem?

Frankenstein
“It’s alive! It’s alive!”

Een duik in Wikipedia leerde me dat een metabolisme een serie chemische reacties is in een organisme, waarmee het leven van dat organisme in stand gehouden wordt. Maar hoe dan? Het Nederlandse synoniem stofwisseling geeft dat heel beeldend weer: er wordt iets met stoffen gewisseld.

Lees verder Digitale stofwisseling

Valentijn en Casanova

Het is vandaag Valentijnsdag. Een fijne, door en door seculiere feestdag waarop geliefden, beminden, verliefden en anderszins door Cupido bevangen mensen hun (heimelijke) liefde kunnen betuigen. Vandaag zijn rode rozen dan ook twee keer zo duur als op 13 of 15 februari.

Valentijnsstress

Maar hoe aards en commercieel het hele Valentijnscircus ook is geworden, het blijft van oorsprong toch Sint-Valentijnsdag, een christelijke heiligendag. De vraag naar welke heilige deze dag dan vernoemd is, is lastiger te beantwoorden dan je zou denken. Er was niet één Sint-Valentijn, het waren er meer dan tien!

Lees verder Valentijn en Casanova

Heterowattes?

In de vorige Taaleidoscoop zag je de beladen termen genocide en allochtoon langskomen. Je hebt nog van me tegoed het verhaal van waar deze woorden vandaan komen.

Om met het eerste te beginnen: genocide is zoals zoveel woorden een nieuwe combinatie van een paar termen uit de klassieke oudheid. In dit geval zijn dat het Griekse woord genos (ras, geslacht) en het Latijnse achtervoegsel -cide (doder), dat op zijn beurt weer afgeleid is van het werkwoord caedere, dat doden betekent. Datzelfde suffix vind je ook in woorden als pesticide (plaag+doder) en suïcide (zelf+doding).

De geboorte van genocide is heel precies vast te stellen: het was in 1943. De vader van het woord is ook bekend, dat was de Pools-Joodse jurist Raphael Lemkin (1900-1959). Hij zocht een term die de systematische moord op bepaalde etnische groepen zou kunnen beschrijven. De Holocaust was toen in volle gang, maar het historische voorbeeld dat hem in eerste instantie op het idee bracht, was de Armeense genocide van vlak na de Eerste Wereldoorlog. Dezelfde volkerenmoord, dus, die nu juist aanleiding is voor het gesteggel over het woord genocide. Je zou het historische ironie kunnen noemen.

Lees verder Heterowattes?

Ongeldig

Ook in een hip & happenin’ café kan het je overkomen dat je ineens moet plassen. En een béétje trendy & trending café biedt dan ook aan de berolstoelde medemens de mogelijkheid om te plassen.

Toiletten in alle soorten en maten

Maar niet eerder zag ik in een chic & charmant café de bewegwijzering die ik tegenkwam in een etablissement nabij parlement in onze hofstad. Op weg naar het herentoilet (zie linksonder in mijn kleine triptiek) zag ik eerst de aanwijzing voor het damestoilet (zie linksboven), en toen, voorbij mijn doeldeur, het toilet voor de miva (rechts).

Eh, wacht even. De miva…?

Lees verder Ongeldig

Gekke bekken trekken

Er zijn van die woorden die een tweede of derde betekenis hebben die je nooit vermoed had, maar die soms des te verrassender is. Ik was onlangs in het Mauritshuis en daar maakte ik opnieuw kennis met twee dingen: een schilderij en een woord. En ze hadden ook nog eens met elkaar te maken.

Ik begin met het schilderij. Volgens een vriendelijke dame van het museum die toevallig een korte toelichting gaf op het moment dat ik langsliep werd dit kunstwerkje ook wel “de Mona Lisa van het noorden” genoemd. Het was het befaamde Het meisje met de parel van Johannes Vermeer, uit 1665-1667.

De "parel" bestaat uit slechts twee verfstreken...
De “parel” bestaat uit slechts twee verfstreken…

Dit schilderij is immens populair en was de inspiratiebron voor een roman uit 1999 (Girl with a Pearl Earring door Tracy Chevalier) die later verwerkt is tot een speelfilm in 2003 en een toneelstuk in 2006. In deze verhalen wordt een fictieve dienstmeid genaamd Griet opgevoerd als het meisje dat afgebeeld is.

Dat dit een onschuldige vorm van dichterlijke vrijheid is, zal denk ik niemand betwisten. Want de waarheid is dat niemand weet wie er model stond voor het schilderij. Sterker nog, geen van de modellen waarmee Vermeer werkte is bij naam bekend.

Maar het verhaal is daarmee nog niet af. En zo kom ik bij mijn woordje. Want let op: niet alleen weten we niet wie het meisje met de parel was, we horen het ook niet te weten! Dit schilderij is namelijk geen portret. Het is een tronie.

Lees verder Gekke bekken trekken

Einder

Als je het goed beschouwt is het nog niet zo heel lang geleden dat “zo ver het oog reikt” de grens markeerde van het einde van de wereld. Er werd natuurlijk wel gereisd, maar voor veel mensen voltrok zowat het hele leven zich binnen de begrenzing van hun eigen dorp, stad of streek. Als je te ver van huis dwaalde, dan zou je wel eens van de rand van de wereld af kunnen vallen.

De oude Grieken hadden overigens al door dat de aarde bolvorming moest zijn, omdat ze zagen dat de romp van een schip eerder over de einder verdween dan de mast. (De goede oude Eratosthenes had daar nog het een en ander over te vertellen.) Die kennis ging niet verloren met het einde van de klassieke beschavingen, zoals vaak wordt gedacht, maar bleef wel voorbehouden aan de happy few die een gedegen opleiding hadden genoten. Tot ver na de Middeleeuwen geloofde de gewone man nog in een platte aarde.

Lees verder Einder

Wat een type, die Louis!

Vandaag werd ik blij verrast door de jongste hommage op de startpagina van Google. Om de zoveel tijd passen ze daar het Google-logo aan om een bepaalde persoon of gebeurtenis in het zonnetje te zetten. Vandaag doen ze dat zo.

Ik kon het plaatje niet echt thuisbrengen, afgezien van een duidelijke laat-19e-eeuwse uitstraling. Gelukkig hoef je alleen maar door te klikken om te ontdekken dat hier de 224ste geboortedag gevierd wordt van Louis Daguerre – de uitvinder van de daguerrotype, een voorloper van de moderne fotografie.

Meteen sloeg ik aan het mijmeren. Want beeldtaal is ook een soort taal, net als woordtaal, lichaamstaal, gebarentaal, tooitaal etc. Beeldtaal is van alle tijden, maar de komst van de fotografie was een heuse revolutie. Daarvoor bestond alle beeldtaal – van de zeventienduizend jaar oude rotstekeningen in Lascaux tot de realistische schilderkunst van de negentiende eeuw – uit afbeeldingen die gefilterd waren door mensenhersenen. Met de fotografie hadden we voor het eerst een instrument dat een beeld van de wereld kon vastleggen zoals hij echt was. Een heuse paradigm shift, van welke er geen weg terug meer was.

Lees verder Wat een type, die Louis!