That’s a bunch of malarkey!

Ah, die Amerikanen. Wat je verder ook van ze denkt, ze weten in ieder geval hoe je van politiek spektakel maakt. Deze week, tijdens de Democratische Nationale Conventie waarop Hillary Clinton werd verkozen tot kandidaat voor haar partij bij de aankomende presidentsverkiezingen, zagen we eerst al de fenomenale speech van first lady Michelle Obama, waarna vicepresident Joe Biden en nog een schepje bovenop deed en ons trakteerde op een vurig betoog met als een van de hoogtepunten een prachtig woord dat je niet een-twee-drie in een politieke toespraak aan ziet komen: malarkey.

Lees verder That’s a bunch of malarkey!

Lokkertje

Toen we vorige week over klikaas spraken, schoot het me te binnen dat lokaas eigenlijk een raar woord is. Want het woord aas impliceert in zijn eentje al dat iets of iemand gelokt gaat worden; denk aan het aas aan een vissershaak. En synoniem voor aas is dan ook lokspijs, wat al veel zinniger klinkt. Daarmee wordt “lokaas” dus een pleonasme.

Baas boven (b)aas...?
Baas boven (b)aas…?

Maar misschien ook niet, want aas betekent ook “prooi” – datgene waarop gejaagd wordt. Dan zou lokaas dus hetzelfde zijn als “lokprooi”, en dat klink weer heel redelijk. Diezelfde betekenis zie je bijvoorbeeld in een woord als aasvis: een kleine vis die als lokprooi gebruikt wordt om een grotere vis te vangen.

En zelfs dan ben je er nog niet. Immers: hoe zit dat dan met een aasgier? Is dat een kleine gier waarmee je grote gieren vangt? Natuurlijk niet: een gier is een aaseter, en in deze context betekent aas noch “lokspijs”, noch “prooi”, maar “kreng”. Nee, ik zeg hier niets vrouwonvriendelijks… Kreng is een prachtig woord voor, ik citeer uit Van Dale: een “dood dier dat reeds min of meer tot bederf is overgegaan”. Een smakelijk, rottend lijk dus.

Lees verder Lokkertje

De 575 beste redenen om dit artikel te lezen

Clickbait, heet het. Of, als je Van Dale Online moet geloven, al vanaf 2008, linkbait. (Maar heb even geduld; clickbait verschijnt te zijner tijd vanzelf ook in dat illustere naslagwerk. En misschien moet linkbait dan wel het veld ruimen. In internettermen is 2008 immers zoiets als het pleistoceen.)

Don't click the bait!
Don’t click the bait!

Maar zelfs als je niet weet dat dat is hoe het – voorlopig – heet, ken je het wel. Clickbait zijn van die kopregels/lokkertjes op websites die zorgvuldig op alle knoppen in jouw brein drukken die met nieuwsgierigheid te maken hebben. Om er maar voor te zorgen dat je doorklikt, want klik = kassa in internetland.

Ik wil de clickbaiters niet belonen met links naar hun lokpagina’s, dus ik verzin zelf een paar voorbeelden. “Deze nudist stond oog in oog met een grizzlybeer – je gelooft nooit wat er toen gebeurde!” Komt je bekend voor, niet? Nog eentje: “Jouw internetbankieren kan nu al gehackt zijn, maar het is nog niet te laat!” Oh la la, oh la la… zie maar eens nee te zeggen tegen dit soort communicatiegeweld.

Een bekend trucje is om je clicks te baiten door cijfers te gebruiken. Ik verzin er weer een paar. “Deze 10 filmsterren verdienen samen meer dan 50% van de wereldbevolking.” “De 20 gênantste momenten uit GTST.” Et cetera, ad infinitum. Dit foefje is overigens veel ouder dan het internet. De covers van (lifestyle)tijdschriften kunnen er ook wat van, en cosmeticafabrikanten schermen al jaren met nonsens als “de 3 tekenen van het ouder worden”, “de 6 kenmerken van gezond haar” en “5 natuurlijke ingrediënten die zweetgeur tegengaan”. Ja ja, en dat alles zonder parabenen.

Toch ben je er dan nog niet, want dit cijfertrucje is veel, ja véél ouder dan de tv-spotjes die ons vertellen dat we het waard zijn en dat onze wimpers voortaan zo lang zullen zijn als de Afsluitdijk. Al in de antieke wereld draaide men zijn hand niet om voor “de 10 geboden” of “de zeven wereldwonderen”.

Het is wonderlijk hoe sterk de kracht is van het bepaald lidwoord in deze constructies. Als je het hebt over “zeven wereldwonderen” is dat best wel indrukwekkend, maar ja, wie weet zijn er nog wel een paar. Je kunt het ook over “drie musketiers” hebben, maar hoe bijzonder is dát nou? Zodra je zegt, “de drie musketiers”, dan zijn dat niet zomaar een paar musketiers meer. Die toevoeging van de betekent: er is iets met deze heren, ze zijn op de een of andere manier uniek, anders dan de rest. En wereldwonderen zijn veel dunner gezaaid dan musketiers, dus dé 7 wereldwonderen, nou dat is wel wat.

De 7 voordelen van kaas
De 7 voordelen van kaas

Op dezelfde manier willen al die linkjes op websites hun rol als klikaas waarmaken. Het punt is alleen: het is best moeilijk om er een achtste wereldwonder bij te verzinnen, en het is ongelooflijk makkelijk om nog 10 redenen te bedenken waarom One Direction de beste boyband ever is. Oftewel: deze clickbaitzinnetjes moeten steeds superlatiever en absurder worden om überhaupt nog de aandacht te trekken. En dat gebeurt dan ook.

Gelukkig zijn onze hersens, waarin diezelfde knoppen zitten waar het klikaas op mikt, heel genadig. Na een voldoende dosis overkill, zeggen ze vanzelf: wat een onzin, hier ga ik niet meer op letten. Zoals een klok, die je naar een paar minuten niet meer hoort tikken. En dan wordt clickbait internetmuzak, een onnodige maar onuitroeibare vervuiling van de communicatieomgeving. Ik ga maar eens een boek lezen, kijken of daar nog een leuke cliffhanger in zit.

Winterspelletjes

Mijn favoriete Winterspelenmoment kwam nadat Nederland voor de derde keer het podium bezette met schaatsers die goud, zilver én brons in de wacht sleepten. In de krant stond toen dat dit heel bijzonder was, want “Nederland is het eerste land met drie clean sweeps op één Winterspelen”.

De derde clean sweep op... één Winterspelen?
De derde clean sweep op… één Winterspelen?

Maar wacht even. Eén Winterspelen? Dat is een raar taalbeestje: een woord dat overduidelijk een meervoudsvorm is en toch samen optrekt met het telwoord één. Je kunt niet op een zinnige manier spreken over één bomen, één dropjes of één planeten – dat is taalkundig onjuist en het voelt ook ronduit onlogisch. Hoezo dan toch die ene Winterspelen?

Olympische Spelen is zo’n term die weliswaar meervoudig is, maar toch gezien wordt als één geheel – net als verkiezingen bijvoorbeeld. Misschien voelt het daarom alsof je er één van kunt hebben. Maar in de relatie met andere woorden zijn dat soort termen toch echt een meervoud. Olympische Spelen zijn een internationaal spektakel; verkiezingen worden gehouden; de Winterspelen waren dit jaar in Sotsji.

Je ziet het ook als je het woord Winterspelen op een andere manier gebruikt. Neem bijvoorbeeld de volgende zin: Er zijn vier Winterspelen in de Verenigde Staten gehouden. Het kan aan mij liggen, maar ik vind die zin (hoewel hij grammaticaal helemaal klopt) een beetje raar klinken. Ik zou eerder zeggen: De Winterspelen zijn vier keer in de Verenigde Staten gehouden. “Spelen” voelt in deze context niet echt als een telbaar woord.

Lees verder Winterspelletjes

Koreaanse calorieën in Groningen

Toen deze week de jongste Noord-Koreaanse kernproef in het nieuws kwam, moest ik direct denken aan Groningen en aan een Mars-reep. Dat zijn twee zijstappen, ja, maar niet zo groot als je denkt.

We weten überhaupt dat Noord-Korea een ondergrondse kernbom tot ontploffing heeft gebracht omdat die explosie een schokgolf teweegbracht die in andere landen te meten was. Net als bij een aardbeving. Ziedaar zijstap één: ook in Groningen is het een en ander te doen over aardbevingen die (indirect) door de mens veroorzaakt worden.

Fokke en Sukke
Fokke en Sukke op 13 maart 2013

De Groninger bevingen zijn wel een tandje minder heftig. Dat kun je afmeten aan hun omvang op “de schaal van Richter” – maar is dat wel zo? De media noemen bij aardbevingen vaak volautomatisch een magnitude op de schaal die vernoemd is naar de Amerikaanse seismoloog Charles Francis Richter (1900-1985). Het is bijna alsof die Richter-schaal de enige en onvermijdelijke aardbevingsschaal is. Niets is minder waar.

Lees verder Koreaanse calorieën in Groningen

De ene dag is de andere niet

Wat betekent het woord dag? Het antwoord lijkt voor de hand te liggen: dag is het tegenovergestelde van nacht. Als het dag is, is het buiten licht; en als het buiten donker is, dan is het geen dag. Maar ja, daarmee ben je er nog niet.

Middernachtszon: is het dag of nacht...?
Middernachtszon: is het dag of nacht…?

Want er zijn plaatsen op deze aarde, als je maar dicht genoeg bij de polen komt, waar het soms héél lang niet donker wordt – maar is zo’n lange pooldag werkelijk één dag? Je moet toch ooit gaan slapen.

Een ander antwoord is dan om te zeggen dat een dag een etmaal is, een periode van 24 uur. Tel 365,25 van die dagen bij elkaar op en je hebt een jaar (afrondingsverschillen daargelaten). Tel vier van die extra kwart-dagen bij elkaar op en je hebt elke vier jaar een schrikkeldag. Hoe dan ook, of het nu licht of donker is: een dag is een dag is een dag van 24 uur.

Lees verder De ene dag is de andere niet

Zebra

Je komt niet voor je lol in een ziekenhuis, maar ook daar kom je de meest interessante taalcuriosa tegen. Een tijdje geleden hoorde ik op de intensive care een bezorgd familielid zijn zorg uiten over wat er mis zou kunnen zijn met de patiënt – waarop de arts stellig beweerde, “Aha, ik voel een zebra aankomen!”

Normaal zou ik hier niets van gesnapt hebben, maar toevallig had ik een paar weken eerder dit taaljuweeltje ontdekt. Onder artsen (zeker in de Verenigde Staten) is zebra een gangbare term voor een zeer zeldzame, maar meestal onterechte diagnose.

Een deerstalker

Hoe, vraag je je nu af, komt een Afrikaans eenhoevig savannedier terecht in het vocabulaire van onze heelmeesters? Dat is inderdaad nogal een raadsel, en het zal je misschien niet helemaal verbazen dat we nu te rade moeten gaan bij Sherlock Holmes. Niet dat hij het antwoord weet, nee, hij is het antwoord!

Lees verder Zebra

Trappengeest

Ken je dat? Je bent in een gesprek, iemand zegt iets heel stelligs, en pas uren later of de dag erna bedenk je ineens: oh nee, ik had dát moeten antwoorden! Te laat… Geloof het of niet, daar is een term voor.

Ik kwam hem tegen op de aanbevelenswaardige podcast van George Hrab. Daar woedde enkele weken geleden een feuilletonzoektocht naar de oorsprong van deze prachtige uitdrukking: l’esprit de l’escalier (de geest van de trap).

Denis Diderot

Bij mijn weten kent hij geen Nederlandse evenknie, maar het Duits heeft wel het woord Treppenwitz, dat grofweg hetzelfde betekent. De oorsprong van l’esprit de l’escalier is terug te voeren op de Franse schrijver en filosoof Denis Diderot (1713-1784). Die schreef tussen 1773 en 1777 een boekje over zijn filosofie van het theater, met als titel Paradoxe sur le comédien. Het boek is een dialoog waarin de Eerste Spreker de mening van Diderot verwoordt en de Tweede Spreker de lezer of de oningewijde vertegenwoordigt.

Lees verder Trappengeest

Digitale stofwisseling

Het is alweer een tijdje geleden dat ik in deze podcast een fascinerend gesprek hoorde over het internet. Ik ben geen techneut en ik kan het niet allemaal navertellen, maar het ging over de aard van informatienetwerken en hoe robuust die wel of niet zijn, en waarom.

Een van de sprekers floepte er in dat gesprek terloops een zinnetje uit dat ik meteen heb opgeschreven en dat sindsdien op een Post-It aan mijn monitor hangt, als herinnering om er nog even op door te filosoferen.

The Internet has no metabolism because there is no friction in the system.

Het hele idee dat een digitaal systeem een metabolisme zou kunnen hebben was nog nooit in me opgekomen, dus dit zette me meteen aan het denken. Over de vertakkingen van deze notie in IT-termen laat ik me niet uit, daar ben ik veel te veel alfa voor. Maar toch riep deze stelling allerlei vragen op. Wat is een metabolisme eigenlijk? Heb je daar inderdaad frictie voor nodig? Wat betekent de afwezigheid van frictie voor zo’n systeem?

Frankenstein
“It’s alive! It’s alive!”

Een duik in Wikipedia leerde me dat een metabolisme een serie chemische reacties is in een organisme, waarmee het leven van dat organisme in stand gehouden wordt. Maar hoe dan? Het Nederlandse synoniem stofwisseling geeft dat heel beeldend weer: er wordt iets met stoffen gewisseld.

Lees verder Digitale stofwisseling

Valentijn en Casanova

Het is vandaag Valentijnsdag. Een fijne, door en door seculiere feestdag waarop geliefden, beminden, verliefden en anderszins door Cupido bevangen mensen hun (heimelijke) liefde kunnen betuigen. Vandaag zijn rode rozen dan ook twee keer zo duur als op 13 of 15 februari.

Valentijnsstress

Maar hoe aards en commercieel het hele Valentijnscircus ook is geworden, het blijft van oorsprong toch Sint-Valentijnsdag, een christelijke heiligendag. De vraag naar welke heilige deze dag dan vernoemd is, is lastiger te beantwoorden dan je zou denken. Er was niet één Sint-Valentijn, het waren er meer dan tien!

Lees verder Valentijn en Casanova

Heterowattes?

In de vorige Taaleidoscoop zag je de beladen termen genocide en allochtoon langskomen. Je hebt nog van me tegoed het verhaal van waar deze woorden vandaan komen.

Om met het eerste te beginnen: genocide is zoals zoveel woorden een nieuwe combinatie van een paar termen uit de klassieke oudheid. In dit geval zijn dat het Griekse woord genos (ras, geslacht) en het Latijnse achtervoegsel -cide (doder), dat op zijn beurt weer afgeleid is van het werkwoord caedere, dat doden betekent. Datzelfde suffix vind je ook in woorden als pesticide (plaag+doder) en suïcide (zelf+doding).

De geboorte van genocide is heel precies vast te stellen: het was in 1943. De vader van het woord is ook bekend, dat was de Pools-Joodse jurist Raphael Lemkin (1900-1959). Hij zocht een term die de systematische moord op bepaalde etnische groepen zou kunnen beschrijven. De Holocaust was toen in volle gang, maar het historische voorbeeld dat hem in eerste instantie op het idee bracht, was de Armeense genocide van vlak na de Eerste Wereldoorlog. Dezelfde volkerenmoord, dus, die nu juist aanleiding is voor het gesteggel over het woord genocide. Je zou het historische ironie kunnen noemen.

Lees verder Heterowattes?