Moordnilap

Daar waar iets praktisch verricht wordt, daar waar zakelijke, concrete doeleinden nagestreefd worden, komt ooit het moment dat het aangename zich met het nuttige wil gaan verenigen. Zo ook met taal.

Taal moet ontstaan zijn uit een bijna biologische overlevingsdrift, als een manier om de kans te verkleinen door een leeuw opgepeuzeld te worden. Maar toen de taal er eenmaal was, ging de mens er ook spelletjes mee spelen.

Pun

Het Engels heeft hier een voorsprong op het Nederlands. In krantenkoppen, in een gesprek in de kroeg, in tv-programma’s – waar je ook kijkt, de Engelse taal is voortdurend bezig met een mooi en lichtvoetig spel met zichzelf. Zo is het woord voor taalgrapje, pun, een instituut op zich.

In het Nederlands mag je blij zijn als je een goed gemikte taalgrap tegen het lijf loopt; in het Engels is het een wijd verbreide traditie om ze te maken. Je hebt zelfs de uitdrukkingen no pun intended en pun intended om aan te geven dat een gepaalde kwinkslag juist niet of juist wel de bedoeling was. Zo van:

Steven is so reckless. The way he races through traffic, it drives me crazy – no pun intended.

Veel puns maken gebruik van de overeenkomst in uitspraak tussen verschillende woorden of de dubbele betekenis van een woord. Zo laat William Shakespeare in Macbeth het personage Mercutio zeggen, terwijl hij op sterven ligt: “Ask for me tomorrow and you shall find me a grave man.”

Spiegelwoord

Een van de meest ingenieuze taalspelletjes is het maken van palindromen. Dat zijn van die dingen waar je als kind of tiener eventjes verslaafd aan raakt, en waar je daarna nooit meer over nadenkt. Voor wie het niet meer weet: een palindroom is een woord dat van achteren naar voren hetzelfde geschreven wordt als andersom. Een spiegelwoord.

Negen letters!

Er zijn veel palindromen, maar ze worden al snel moeilijker naarmate er meer letters in moeten. Drie of vier letters is goed te doen: kok, pap, tot, kook, raar, neen, enzovoort. Vijf of zes letters is al behoorlijk pittig, bijvoorbeeld: lepel, neven, negen, redder en serres. Zeven letters of meer wordt helemaal moeilijk, al zijn er een paar woorden die zo normaal aandoen dat je er bijna niet bij stilstaat dat het prachtige palindromen zijn – denk bijvoorbeeld aan parterretrap (12 letters) en meetsysteem (11).

Er zijn natuurlijk ook namen die je kunt spiegelen, zoals Ada, Bob, Anna, Otto of Reinier. De echt lange palindromen doen al snel wat gezocht aan, maar er zijn wel hele mooie bij, zoals partyboobytrap (14), nepmalagalampen (15) of edelstaalplaatslede (19).

Als je dit een leuke hobby lijkt, kijk dan zeker eens in Opperlandse Taal- & Letterkunde van Battus; daar komen deze voorbeelden ook vandaan.

De eredivisie

Een palindroom kan ook bestaan uit meerdere woorden – dit is de afdeling voor gevorderden. Een van de meest beroemde, omdat hij ook inhoudelijk zo mooi klopt, is in het Engels: A man, a plan, a canal: Panama!

De ingang van het Panamakanaal (westkant)

Deze twee Nederlandse voorbeelden zijn weer van Battus:

  • Steeds in ere, heren, is de ets.
  • Baas, neem een racecar, neem een Saab.

En weer een Engelse. De eerste man zou zich aan zijn vrouw (Eve, ook een palindroom) hebben kunnen voorstellen met: “Madam, I’m Adam.”

Wat je met letters kunt, kun je ook met woorden, en dus zijn er woordpalindromen, waarin de hele woorden van een tekst ook achterstevoren gelezen kunnen worden: What? So he is dead, is he? So what? (Dit komt niet uit Macbeth.)

Jonson & Gardner

Het is jammer dat het woord palindroom er zelf geen is. Maar we weten wél precies waar het vandaankomt. Het is namelijk in de 17e eeuw verzonnen door de Britse toneelschrijver Ben Jonson (1572-1637). Deze tijdgenoot en rivaal van Shakespeare voegde de Griekse delen palin (“opnieuw”) en dromos (“weg, richting”) samen en kwam zo tot palindrome.

Portret van Ben Jonson (c. 1617) door Abraham Blyenberch

Drie eeuwen later verzon de Amerikaanse veeldenker Martin Gardner de term semornilap, voor een woord dat een ánder woord oplevert als je het omkeert. De semordnilap van semordnilap is palindromes – maar dat had je al door. De term “semornilap” is een beetje speels en niet helemaal officieel; ook benamingen als semipalindroom, halfpalindroom or heteropalindroom zijn in omgang.

Een voorbeeld hiervan is stresseddesserts, of in het Nederlands looppool.

Ten slotte: ook getallen kunnen palindromisch zijn. Vermenigvuldig 1111 maar eens met 1111, en kijk dan wat je krijgt!

Wat vind jij?