Flarmonische hamingo’s

Alle talen kennen een bonte verzameling eponiemen: woorden die naar mensen of personages vernoemd zijn. Maar er zijn niet veel eponiemen die ook nog eens taaltermen zijn. Wie daarnaar op zoek gaat, komt al snel malapropism en spoonerism tegen. Beide zijn van oorsprong Engelse termen, maar komen ook in het Nederlands voor, en wel als “spoonerisme” en “malapropisme”.

Malapropisme

Het malapropisme is waarschijnlijk de makkelijkste van de twee, omdat een oplettend oog daar de Franse term mal à propos in kan herkennen. Mal à propos betekent “te onpas” of “ongepast”, en je spreekt dan ook van een malapropisme wanneer iemand twee woorden met ongeveer dezelfde klank verwart of verhaspelt. Je gebruikt dan een verkeerd (meestal chiquer) woord in plaats van het bedoelde woord, vaak met komisch effect.

Twee voorbeelden:

  • Iemand die enthousiast vertelt dat ze de flamingo zo’n mooie dans vindt, begaat dus een malapropisme, want de flamingo is een mooie vogel. De flamenco is een mooie dans.
  • En iemand die zegt dat hij zijn huis harmonisch wil inrichten, vergist zich ook. Dat moet “harmonieus” zijn. Een muzikale compositie kan wel harmonisch zijn.

Dit zijn voorbeelden van wat wel een klassiek malapropisme genoemd wordt: een fout die uit onwetendheid gemaakt is. Er zijn vergelijkbare vergissingen waarbij de spreker het correcte woord wel degelijk kent, maar zich gewoon vergipst. Die foutjes worden een slip of the tongue genoemd.

Toneelstuk

Maar wacht even. Als malapropisme afgeleid is van mal à propos, dan is het nog geen eponiem, dus er moet een tussenstation zijn. En dat is er ook.

Daarvoor moet je langs bij Richard Sheridan, een Iers-Engelse schrijver en politicus (1751-1816). In 1780 werd hij gekozen tot parlementslid en later bezette hij ook een ministerspost. Maar voordat hij aan zijn politieke loopbaan begon, had hij al een succesvolle carrière achter de rug als toneelschrijver.

Richard Sheridan (bron)

Het is zijn eerste toneelstuk, The Rivals (1775), waar het hier om draait. Daarin komt een personage voor met de naam Mrs Malaprop. Zij is niet wat je noemt welbespraakt, maar doet wel erg haar best om zo te lijken. Ze tuimelt dan ook van de ene verspreking in de andere. Zo zegt ze:

  • “I have interceded another letter from the fellow.” – Dat moet intercepted zijn.
  • “He is the very pineapple of politeness.” – Lees: pinnacle (toppunt).

Spoonerisme

Wie zich ook geregeld versprak, maar dan op een andere manier, was de Engelse dominee en wetenschapper William Archibald Spooner (1844-1930). Hij was hoofd en decaan van New College in Oxford en had de vervelende neiging om voortdurend (meestal de eerste) letters of klanken van woorden om te draaien.

Zo zou hij tegen een luie student gezegd hebben: “You have hissed all my mystery lessons.”

William Spooner (bron)

Er kunnen twee dingen gebeuren als je zo’n fout maakt: wat je krijgt is totale onzin, of je krijgt weer echte woorden, alleen in een onzinnige combinatie.

“Een booi moek” is een spoonerisme van een mooi boek, maar daar valt niet veel lol aan te beleven. De vervorming van Mother is baking a bread in the kitchen tot Mother is breaking a bed in the kitchen spreekt al meer aan, net als I have a half-warmed fish in my mind. En zo zijn een mondhygiënist en een taxateur onroerend goed maar één spoonerisme van elkaar verwijderd: tandjes poetsen, pandjes toetsen.

Alliteraties, of niet

Als terzijde: omdat in een alliteratie de opeenvolgende woorden al met dezelfde klank beginnen, werken spoonerismes daar veel minder goed. Het zijn immers diezelfde eerste klanken van de woorden die meestal omgewisseld worden.

Als je bijvoorbeeld begint met Wie weet waar Willem Wever woont en je husselt lukraak te eerste letters door elkaar, dan krijgt je… juist ja: Wie weet waar Willem Wever woont. Saai, saaier, saaist. Maar ook als je het probeert met meer dan één beginklank (hier dus: inclusief de eerste klinkers), dan wordt het niet veel meer soeps dan “Wee wiet wir Walem Wover weent”.

Oftewel: alliteraties en spoonerismen gaan niet goed samen.

Maar toch, hoe dan ook, we komen er wel, met verkrachte eenden (en met excuses aan de Nederlandse Bond van Vogelliefhebbers…). Ach, ik kan de weerleiding niet verstaan: nog eentje…

Wat vind jij?

Deze website gebruikt Akismet om spam te verminderen. Bekijk hoe je reactie-gegevens worden verwerkt.