Genderneutraal taalgebruik: hij of zij of…

In veel landen groeit het besef dat er mensen zijn die zich ongemakkelijk voelen bij het gangbare onderscheid tussen man en vrouw. Er wordt aan veel kanten geknabbeld aan het traditionele idee dat onzichtbare eigenschappen zoals seksuele identiteit naadloos samenvallen met biologische categorieën als “mannelijk” en “vrouwelijk”.

Zo vraagt de gemeenschap van transgender personen die zichzelf niet zien als óf een “hij” óf een “zij” steeds nadrukkelijker om begrip voor de bijzondere positie die zij innemen. De roep om hun leefomgeving zo genderneutraal mogelijk te maken klinkt steeds luider – ook op het gebied van taalgebruik. Deze maand deed het Transgender Netwerk Nederland een voorzet voor een verrijking van ons arsenaal aan voornaamwoorden.

Een kwestie van gender

Om te beginnen een beetje achtergrond. Er is al enkele decennia een beweging in de taal gaande waarbij woorden als sekse en geslacht steeds minder gebruikt worden om iemands, eh… gender aan te duiden. Ook in het Engels is het woord gender bezig aan een betekenisverandering. Het traditionele gebruik als specifieke aanduiding voor “mannelijk of vrouwelijk” maakt plaats voor een toepassing als overkoepelende naam voor een continuüm van seksuele identiteit, waarbij masculiene en feminiene eigenschappen steeds vloeiender in elkaar overlopen. In die zin staat het Nederlandse gender dichter bij het Engelse gender identity.

bowie
David Bowie was een gender bender

Het talige speelveld verandert nog steeds – zoals bij veel politiek geladen domeinen – maar er zijn inmiddels een paar min of meer herkenbare termen waarmee je iemands gender kunt omschrijven:

  • Transgender. Een transgender persoon is iemand waarbij de seksuele identiteit en het lichamelijk geslacht niet samenvallen. Oftewel: je hebt een mannenlijf en je voelt je vrouw, of je hebt een vrouwenlijf en je voelt je man. Maar deze term wordt ook wel gebruikt als omschrijving voor iemand die zich niet duidelijk óf man óf vrouw voelt.
  • Non-binair. Die laatste categorie – transgender én geen eenduidige seksuele identiteit – kan je ook onderscheiden met de term non-binair. Het meest gangbare woord hiervoor in het Engels is genderqueer.
  • Cisgender. Bij een cisgender persoon overlapt de seksuele identiteit met het lichamelijke geslacht. Oftewel: je hebt een mannenlijf en je voelt je man, of je hebt een vrouwenlijf en je voelt je vrouw. De meeste mensen vallen in deze categorie. Maar: vrijwel alle cisgenders zullen zichzelf niet zo noemen; zij vinden dat ze “gewoon” man of vrouw zijn.

Voor de zuivelkenners onder ons: cisgender is chocoladevla of vanillevla, binair transgender is chocoladevla in een vanillevlapak of andersom, en non-binair transgender is dubbelvla in een pak voor vanille- of chocoladevla.

Voornaamwoorden gezocht

Als je niet weet of je het over een vrouw of man hebt, is het in het Engels helemaal niet vreemd om in plaats van he or she het woord they te gebruiken, in plaats van him or her te kiezen voor them, en in plaats van his or her voor their. Kijk maar:

Whoever wins The Voice this year, they are sure to get a record contract.

When I find out who broke my laptop, I’m going to make them pay.

One of the children left their sandwich in the classroom.

En zo komen we bij de aankondiging van het Transgender Netwerk Nederland (TNN).

tnn logo

Deze stichting behartigt de belangen van transgenders en had van de eigen achterban gehoord dat het voor non-binaire transgender personen soms frustrerend is als er naar ze verwezen wordt met hij of zij en vergelijkbare woorden. Immers, “non-binair” betekent dat geen van beide (tegengestelde) benamingen de lading echt dekt.

Daarom had het netwerk een inventarisatie gemaakt om te komen tot een voorstel voor een alternatief, een aanvulling op het taalrepertoire à la het Engelse they/them/their. Na een eerste proefstemming kwamen ze tot een shortlist waarop gestemd kon worden, en de “winnaars” zijn nu bekend.

Hun hen hun

Als genderneutrale aanvulling op hij en zij stelt TNN voor: “hen” (of evt. “hun”). Als aanvulling op hem en haar kiezen ze voor: “hen”. En als alternatief voor zijn en haar stellen ze “hun” voor.

Denk even met me mee voor een klein experiment. Neem de volgende drie zinnen, waarin je niet weet of het onderwerp een man of vrouw is:

Robin zei dat hij/zij wat later komt.
Teddy vroeg of je hem/haar kunt ophalen.
Anne is zijn/haar sleutels kwijtgeraakt.

Bij deze zinnen heb je het voornaamwoord nodig om te weten of Robin, Teddy en Anne een man of een vrouw zijn. Maar wat als ze non-binaire transgender personen waren? Dan zouden deze drie zinnen volgens TNN dus moeten luiden:

Robin zei dat hen wat later komt.
Teddy vroeg of je hen kunt ophalen.
Anne is hun sleutels kwijtgeraakt.

Je ziet meteen waar de schoen wringt. De tweede en derde zin betekenen nu ineens iets heel anders! Teddy vraagt je om andere mensen op te halen en Anne is de sleutels van andere mensen kwijtgeraakt.

Opgepimpt

Je kunt wel met elkaar afspreken dat deze opgepimpte hun-hen-hun voortaal ook verwijzen naar een non-binaire transgender persoon in het enkelvoud – maar daarmee vergroot je alleen maar de taalverwarring, in plaats van duidelijkheid te scheppen. En daar komt nog bij dat het voor veel mensen sowieso al onduidelijk is wanneer ze nou hen of hun moeten gebruiken, ook zonder dat deze nieuwe betekenis in de mix gegooid wordt.

Het zou me dan ook niet verbazen als dit voorstel, hoe sympathiek ook, een doodgeboren kindje is. Toch staat het TNN niet alleen met dit initiatief en spelen gevoeligheden rondom de rol van geslacht in de taal al veel langer – ook in andere talen. Daarover volgende week meer!

Wat vind jij?