Doldraaiende experimentjes

Als kinderen moeten leren wat links is en wat rechts, wil dat nog wel eens voor verwarring zorgen. Dat is ook niet zo verwonderlijk, want het is een volkomen willekeurig onderscheid. Als de zon rechts van je aan de hemel staat en je draait je om, dan staat hij ineens links van je. Heel verwarrend.

Toch leert iedereen uiteindelijk hoe het zit, al willen ook grote mensen zich nog wel eens vergissen.

De fraaiste uitleg die ik ooit hoorde, ving ik op in de gangen van een basisschool:

“Nee, links is gewoon de andere kant van rechts!”

Het ligt veel lastiger, al sta je daar nooit bij stil, bij de woorden linksom en rechtsom. Je hebt het dan niet over een bepaling van plaats, maar over een bepaling van richting. Ter verduidelijking zijn er in het Nederlands nog twee uitdrukkingen die draaiende richtingen aan kunnen duiden, namelijk met de klok mee en tegen de klok in.

Je zou denken dat linksom linksom is en rechtsom rechtsom, en dat daar geen overlap tussen kan zijn. Linksom en rechtsom zijn immers tegenovergestelden en het onderscheid ertussen is duidelijk. Toch?

Nee dus. Je kunt zelfs op twee manieren bewijzen dat dit niet het geval is: de eerste heeft te maken met de beleving die mensen hebben van “linksom” en “rechtsom”, de tweede heeft te maken met de daadwerkelijke draairichting.

Kijk maar eens naar de volgende cirkels.

Experiment nummer 1

Roep wat sympathieke collega’s, vrienden of familieleden om je heen en vraag ze, zonder verder iets te uit te leggen, welke van de cirkels linksom draait en welke rechtsom.

In veel gevallen zullen je proefkonijnen zeggen dat de blauwe en groene cirkels rechtsom draaien en de rode en gele cirkels linksom, maar de antwoorden kunnen uiteenlopen. Niet iedereen heeft hierbij dezelfde intuïtie.

Experiment nummer 2

Vergeet de cirkels nu even en stel jezelf en je collega’s, vrienden of familieleden de volgende twee vragen.

  • Eén: je staat in de keuken, hebt net je handen gewassen en draait de kraan dicht – welke kant draai je de knop op, linksom of rechtsom?
  • Twee: je rijdt met de auto in de stad en komt bij een rotonde – hoe rijd je de rotonde op, linksom of rechtsom?

In de meeste gevallen zal het antwoord op beide vragen “rechtsom” zijn. Dat lijkt heel netjes en consequent.

Maar kijk nog eens goed naar die cirkels.

Het verkeer op de rotonde rijdt tegen de klok in (blauwe cirkel). En de knop van de kraan draai je met de klok mee dicht (rode cirkel). Hmmm.

Conclusie

“Rechtsom” kan dus kennelijk zowel “met de klok mee” als “tegen de klok in” betekenen. Omdat het hier om dezelfde tegenstelling gaat – een tegenstelling in draairichting – is de onvermijdelijke en pijnlijke conclusie: rechtsom kan ook linksom betekenen.

Je kunt je hier een weg uit banen door een stap terug te nemen en alsnog te zeggen dat het verkeer op de rotonde linksom draait. Van bovenaf bezien is dat ook zo. Maar vanaf de grond gezien lijkt het of je rechtsom gaat. Het is dezelfde soort ellende als met de zon in de hemel.

Advies: vermijd het l-woord en het r-woord en hou de “klok”-aanduiding aan. Het is om duizelig van te worden.

Wat vind jij?